Nghề mộc

Vào thuở xa xưa, khi con người rời hang động để sống ngoài trời, họ phải đương đầu với việc cần phải xây lều bằng cây, lá, da thú với dụng cụ thô sơ làm từ đá, từ dây. Lều là nơi để che nắng, che mưa, đủ sức chống chọi được gió lớn, và ngăn cách họ với thú dữ. Từ từ lều biến thành nhà và nghề mộc ra đời; nhưng, không ai biết ông tổ của nghề mộc (carpentry) là ai. Khi văn minh loài người tiến xa hơn, người ta dùng gỗ để làm bàn, ghế, tượng, điêu khắc ... và từ đó nghề làm đồ gỗ ra đời (woodworking). Mời bạn xem What is The Difference Between Carpentry and Woodworking? để biết sự khác biệt giữa hai nghề này.

Ngày nay (năm 2026), với máy móc tân kỳ và với kinh nghiệm về nghề mộc tích lũy từ rất nhiều năm qua, người thợ mộc không còn phải làm lụng vất vả như xưa. Tuy nhiên, người nghèo - nhất là những người sống trong “vùng sâu, vùng xa”, vẫn còn xây nhà theo lối “cổ điển” (thí dụ như dùng dây kẽm để buộc gỗ vào nhau, như ở phút 2:21 trong video clip Làm Nhà Lá Dừa Nước - Nhà Tranh Vách Lá).

Người mới tập làm thợ mộc, sẽ mau chóng khám phá rằng cách dùng đinh để buộc 2 thanh gỗ vào nhau theo kiểu 900 (butt joint), không phải là cách tốt nhất, bởi vì mối nối (joint) kiểu này không chắc chắn. Dựa theo kinh nghiệm của “ông bà truyền lại”, người thợ mộc gắn thêm khung gỗ hình tam giác vào mối nối để giúp mối nối vững hơn, như trong hình bên trái. Trong các nhà bằng gỗ sang trọng hơn (trong hình bên mặt), người ta ngụy trang “khung gỗ hình tam giác” bằng 1 khung gỗ được chạm trỗ hoa văn mỹ thuật hơn.

Thật ra, khung gỗ “hình tam giác” là cấu trúc căn bản của “giàn” (truss). Mời bạn xem Understanding and Analysing Trusses (với phụ đề bằng tiếng Việt) để biết lý do tại sao “giàn” được vững chắc và tại sao người ta dùng “giàn” để làm “sườn” nhà. Mời bạn xem 9 Types of Wood Joints – The Best Methods for Joining Wood và 18 Types of Wood Joinery and When to Use Them để biết các cách ráp/nối gỗ và sự lợi/hại của từng cách nối. Người Việt dùng từ “mộng” để gọi chung cho biscuit joint, dadao joint, motise and tenon joint, và tongue and groove joint.

Mời bạn xem các loại nối gỗ và đặc tính của từng loại.

Strength Complexity Common Uses Basic butt joint Low Low Building framing Mitered butt joint Low Medium Trim work, furniture Dowel joint Medium Medium Picture and mirror frames, chairs, tables Biscuit joint High Medium Tabletops, cabinetry Dado joint Medium Medium Shelving, cabinetry, drawer dividers Rabbet joint Medium Medium Shelving, cabinetry Mortise-and-tenon joint High High Building framing, tables, beds Box joint High High Boxes, drawers, picture frames Through dovetail joint High High Boxes, drawers, tables Half-blind dovetail joint High High Boxes, drawers Sliding dovetail High Medium Drawer dividers, cabinetry, shelving Half-lap joint Low Low Tables, building framing Bridle joint Medium Medium Tables, desks, benches Tongue-and-groove joint Medium Medium Flooring, tables, wood paneling Pocket joint Low Medium Cabinet faces, tables, chairs Mitered blind dovetail joint High High Furniture, cabinetry, drawers Edge joint Low Medium Table tops Tambour joint Medium High Furniture

chùa gỗ ở Sơn Tây

Hằng ngàn năm trước, người ta đã có thể xây nhà vững chắc mà không cần dùng đinh, hay dùng keo. Điển hình là ngôi chùa gỗ ở tỉnh Sơn Tây, Trung quốc, xây vào năm 1056 (đời nhà Liêu), vẫn đứng vững sao nhiều trận động đất. Một thí dụ khác là chùa gỗ Horyuji (Pháp Long Tự), ở Nhật Bản, xây vào năm 607, thấp hơn chùa gỗ lâu đời ở Trung quốc và không hề bị động đất phá vỡ! Mòi bạn xem video Hōryūji, the world's oldest wooden architecture để biết người xưa đã kiến trúc Pháp Long Tự như thế nào; tất cả đều được làm bằng tay và không nhờ khoa học tinh xảo trợ giúp (?).

Pháp Long Tự

mái chùa gỗ Sơn Tây

Khi nhìn kỹ mái hiên của hai chùa gỗ xưa ở Nhật và Trung quốc, người ta khám phá 1 lối kiến trúc tương đồng và kỳ lạ, tên gọi là Dougong. "Dou" (khối đỡ) và "Gong" (cánh tay đỡ) được gắn kết bằng các khớp mộng và chốt (mortise-tenon joints).

mái chùa Pháp Long

Lối kiến trúc độc đáo này đã lôi cuốn sự quan tâm của nhiều người và thúc dục họ tái tạo Dougong bằng tay và bằng phương pháp hiện đại (3D printing). Té ra, lý do mà người ta không dán chặt các thanh gỗ với nhau là để giúp giàn Dougong di chuyển và hấp thụ năng lương mỗi khi có gió bão lớn, hay động đất! Nhân bàn về cách hấp thụ năng lượng do bão hay động đất gây nên, tòa tháp 101 ở Đài Bắc, Đài Loan có quả lắc (tuned-mass damper) nặng 660 tấn, treo lơ lửng giữa tầng 88 và tầng 92. Khi có bão lớn, hay động đất (thường xảy ra ở Đài Loan), quả lắc này “đánh đu” (khoảng 1 m như trong cơn bão Soudelor, ngày 8 tháng   8, năm 2015) để giảm bớt độ rung chuyển của tòa tháp!

Cách ráp nối gỗ không dùng đinh, hay keo dán, còn có 1 ưu điểm khác nữa: chừa khoảng trống trong mối nối để gỗ có thể co giãn mà mối nối không bị lờn, không bị cong! Đặc điểm này là 1 điềm mấu chốt trong ngành mỹ thuật truyền thống Kündekari của Türkiye. Mời bạn xem tác phẩm Dais tiêu biểu cho Kündekari, bao gồm việc thiết kế gỗ và chạm trổ gỗ.

Nhiều người thích thú nghề mộc ở Nhật bản, 1 phần vì kỹ thuật của họ, 1 phần vì có nhiều tài liệu sẵn có trên Internet. Nếu bạn thuộc nhóm người này, mời bạn xem https://japanwoodcraftassociation.com/traditions/techniques/; bạn sẽ được hướng dẫn đến các trang Sashimono (Traditional Joinery), Kurimono (Hollowing Out), Hikimono (Wood Turning), Magemono (Bentwood Work), Horimono (Wood Carving), Moku-zogan (Wood Inlay), Kaba-zaiku (Bark Woodcraft), Yosegi-zaiku (Marquetry), Kumiko (Lattice Woodwork). Mỗi trang đều có YouTube video clip minh họa. 

Mời bạn xem Japanese Joinery - Kane Tsugi để biết người Nhật làm mối nối bằng tay như thế nào.

Chuyển sang nghề mộc ở Việt Nam, thì mình có 1 kiến trúc độc đáo xưa cũ: Chùa Một Cột làm bằng gỗ, xây vào năm 1049. Mái chùa Một Cột có kiến trúc đơn giản hơn mái chùa gỗ cổ của Trung quốc và Nhật bản; phải chăng vì Việt nam không thường bị địa chấn hăm dọa?

chùa Một Cột

mái chùa Một Cột

Sách sử không ghi ai thiết kế chùa Một Cột; nhưng, trước đó vài năm, ông Ninh Hữu Hưng (936 – 1020) được vua Đinh Tiên Hoàng giao cho việc xây cung điện trong kinh thành. Về sau, vua Lê Đại Hành trọng dụng ông và cho ông ở lại vùng Cái Nành (Nam Định ngày nay) lập nghiệp và phát triển nghề xây dựng nhà cửa. Từ đó, ông Ninh Hữu Hưng được xem là ông tổ của nghề mộc của Việt Nam.

Nếu bạn thấy thích thú với nghề mộc và muốn thử chế biến đồ gỗ, thì bạn có thể tự mình mua dụng cụ cần thiết và tập làm. Nhưng cũng như bao nhiêu nghề khác, muốn thật sự thành công và thành công mau chóng, bạn cần phải “học nghề” để được huấn luyện từ những ngưởi có kinh nghiệm. Ở Việt Nam, bạn có thể liên lạc với 

• Lớp học nghề mộc Thầy Hà,  
• Đào Tạo Chứng Chỉ Nghề Thợ Mộc, 
• mocdep (học miễn phí) ... ở Sài Gòn, 
• Khóa học AWE, 
• Trường Cao đẳng Kỹ thuật – Mỹ nghệ Việt Nam,  
• Nghề Mộc và Thi Công Nội Thất Đồ Gỗ tại AWE ... ở Hà Nội. 

Ở Bắc Mỹ, bạn có thể học nghề mộc tại các trường của chính phủ, thí dụ như Skilled Trades Ontario, George Brown Polytechnic... hay trường tư, thí dụ như College of Carpenters and Allied Trades, GTA Woodworks ...

Một việc khá quan trọng trong việc học nghề mộc là học cách nhận dạng và biết cách xử lý các loại gỗ. Kế đến là việc chọn gỗ: gỗ phải rắn chắc, không dễ bị mục, gỗ xẻ xong phải ngay thẳng. Trong các lớp học “hiện đại”, học viên sẽ học cách sử dụng AutoCAD (để tạo bảng vẽ tác phẩm đồ mộc) và Enscape (để hiển thị tác phẩm do AutoCAD tạo nên). Học viên sẽ được hướng dẫn sử dụng các dụng cụ căn bản bằng tay, thí dụ như đục, bào, cưa tay, khoan tay, dũa ... như trong hình dưới đây:

Những dụng cụ căn bản phía trên sẽ khác đôi chút, tùy thuộc việc bạn học ở Nhật, Việt Nam, hay Bắc Mỹ. Học viên sẽ được thử nghiệm làm các đồ gỗ đơn giản, thí dụ như móc áo, khung hình... Học viên cũng sẽ được học cách mài lưỡi bào, lưỡi đục, răng cưa... Người thợ mộc chuyên môn ở Nhật bản có thói quen mài lưỡi bào, lưỡi đục hằng ngày, trước khi bắt đầu 1 ngày mới, vì họ biết rất rõ lưỡi bào, lưỡi đục phải bén để đạt được độ chính xác trong nghề mộc! Mời bạn xem 1 lớp học nghề mộc ở Nhật Traditional Japanese Carpentry School - Pagoda Build.

Bạn có đề ý rằng người thợ mộc ở Việt Nam bào gỗ “ngươc chiều” so với người ngoại quốc, hay không? Tương tự như cách gọt vỏ trái cây, người Việt bào “ra” (từ chỗ gần mình nhất, ra chỗ xa nhất), người ngoại quốc bào “vô” (từ chỗ xa mình nhất, vô chỗ gần nhất). Dường như tất cả chỉ là 1 thói quen; ai biết cách nào tốt hơn, xin mách dùm (và giải thích tại sao tốt hơn).

Sau khi bạn đã học cách sử dụng các dụng cụ nghề mộc bằng tay, bạn sẽ học cách sử dụng các máy thường được sử dụng trong nghề mộc. Nếu bạn có ý định mở xưởng mộc, mời bạn xem các loại máy làm mộc công nghiệp, thí dụ như trong trang  https://mocdep.vn/cac-loai-may-chuyen-dung-lam-moc/.

máy làm mộng

máy bào 4 mặt

Nếu bạn chỉ muốn học sử dụng các máy nghề mộc theo dạng “tài tử” (DIY), bạn có thể xem các trang quảng cáo trên mạng, thí dụ như 

• https://nghemoc.vn/collections/may-lam-moc-cam-tay,
• https://nghemoc.vn/collections/may-lam-moc-de-ban, Khám phá shop Nghề Mộc, 
• https://www.homedepot.ca/en/home/categories/tools/power-tools/woodworking-tools.html, 
• https://tegstools.com/shop-by-category/woodworking-machinery/ ...

máy bắn đinh	router	máy bào

máy cưa

máy tiện

Khi dùng máy móc, bảo đảm an toàn là trên hết. Mời bạn xem 10 NGUYÊN TẮC AN TOÀN KHI SỬ DỤNG MÁY LÀM MỘC CHO DÂN DIY.

Cũng như các nghề khác, người thợ mộc lúc nào cũng muốn sản phẩm của mình được hoàn hảo và được người khác trầm trồ ngợi khen. Đến điểm này trong bài, chắc bạn đã đoán ra cách làm mộng gỗ là 1 thách thức cho người thợ mộc: mộng phải vừa khít, mối nối vững chắc mà không cần đinh, hay keo dán. Vì thách thức này, người thợ mộc phải truy tìm các cách làm mộng từng có, và phải ráng “sáng chế” 1 loại mộng mới để góp phần vào kho tàng mộng trong nghề gỗ. Mời bạn xem 1 vào loại mộng (joinery) nổi tiếng sau đây:

• 20 wood joints that will make woodworking more fun +Bonus
• 22 Wood Joints Made with Hand Tools
• Japanese Joinery is easier than you think...
• The Most Complex Japanese Joinery
• Japanese Joinery - Kanawa Tsugi 金輪継
• Making the "Impossible Joint" 四方鎌継
• 17 Router Joints You Can Make!
• Woodworking Corner Locking Skill Amazing Woodworking Carpenter Japanese Engineering

cách uốn gỗ cho cong

• Bending Wood into a DIY Table & Other Woodworking Tips
• Incredible Woodworking Techniques and Wood Carving Machines
• Steam curved bench twist
• Bending Wood into Impossible Shapes
• Cách SỬA THẲNG những thanh gỗ bị CONG sau khi PHƠI KHÔ

cách chế biến các khúc gỗ xấu xí thành những tác phẩm ngoạn mục

• Turning UGLY Logs Into a UNIQUE Spherical Table
• WOODWORKING Making a cutting board
• DIY Furniture Of Firewood 3D, Impossible Origami Folding Door! Oak, Ash and Birch

và các tác phẩm nghệ thuật bằng gỗ

•  How to make a curved modern bench. Woodworking
• Precision Cutting: Crafting a Segmented Wooden Bowl
• A New Segmented Woodturning Technique! Segmented Rings Cut at an Angle
• WOODTURNING AND WOODBURNING MANDALA PATTERN
• 3 Years in the Making - Alaskan Woodturning
• Impossible wood bending
• Wood Bending "Kumiko" Japanese Traditional Woodwork
• Making Of Large Bent Wood Sculpture
• Making a Coffee Table with Bent Wood Techniques

Người thợ mộc thường phải làm việc tỷ mỷ, kiên nhẫn và cần có óc sáng tạo để tìm cách tạo sản phẩm mới. Điểm này đặc biệt đúng trong nghể điêu khắc gỗ; có thể vì mục đích thương mại và cũng có thể vì để thỏa thích sự đam mê cá nhân.

đồ gỗ nội thất

• Wood Carving Beautiful Female Face
• How to Wood Carving Creative Router Skills and Techniques
• Amazing Fastest Skills Chainsaw Wood Carving, Incredible Woodworking ideas Easy
• Wood Carving - One Piece: Whitebeard 
• Using Rotten Wood to Create Simple Carved Masterpieces for Beginners
• Beginner-Friendly Carving | Transforming Scrap Wood into Art
• Người đẹp sở hữu bàn tay vàng trong làng điêu khắc gỗ - ĐỘC LẠ BÌNH DƯƠNG
• Amazing hand carving by Japanese.Mysterious wood joinery"Shihou Kanawa Taugi"
• You Won't Believe: This Gorgeous Epoxy Resin Table Was Fire Forged From Multiple Planks Of Wood!
• TWO BOWLS IN ONE, woodturning
• The Japanese tea caddy making process. A tea caddy made by an 89-year-old female craftsman and son
• Easy Wood Carving for Beginners | Create works of art from firewood
• This Toy Carved The Nicest Table I've Ever Made
• Why Japan Is the Land of Artisans. Top 5 Astonishing Wooden Creations by Master Craftsmen

Nếu trong lãnh vực nghệ thuật ẩm thực, người đầu bếp cố công tìm cách nấu món ăn ngon, đẹp, mới, thì trong nghề mộc, nghệ nhân cũng tìm cách để chế biến thành các sản phẩm mộc mới, đầy nét mỹ thuật, có một không hai. Mời bạn xem